बहुजन विद्यार्थी आणि शिक्षणाची भाषा

आपल्या घरामधे बोलली जाणारी भाषा आपण आपसुकच आत्मसात करतो. श्रवण आणि आकलन हि दोन कौशल्ये अवगत करण्यासाठी व्यक्तीला शाळेत जाण्याची गरज भासत नाही. पण वाचन आणि लेखन शिकण्यासाठी शाळेत जाण्याशिवाय पर्याय नसतो. आपल्या शिक्षणव्यवस्थेमध्ये वाचन लिखाणावर खूप भर असतो. विद्यार्थ्यांचं एकूण मूल्यमापन तो विद्यार्थी किती चांगलं वाचू आणि लिहू शकतो यावर अवलंबून असतं. कारण परीक्षेमध्ये चांगले गुण मिळवायचे असतील तर पाठ्यपुस्तके वाचून काढायला हवीत तसेच परीक्षेच्या दिवशी उत्तरपत्रिकेमध्ये चांगली उत्तरं लिहिता यायला हवीत. त्यामुळे शिक्षण आणि भाषा हा प्रश्न खूप महत्वाचा बनतो.

माझी मातृभाषा मराठी आणि माझं दहावीपर्यंतचं शिक्षणही मराठीतून. पण माझी मराठी आणि पाठ्यपुस्तकातील मराठी यांच्यात साधर्म्य नव्हतं. माझ्या बोलीभाषेमध्ये ‘ळ’ हे अक्षर नाही. आम्ही कमळाला ‘कमल’ म्हणतो, शाळेला ‘शाला’ आणि बाळाला ‘बाला’. ‘ण’ हे अक्षरही नाही. त्यामुळे आम्ही बाणाला ‘बान’ म्हणतो आणि फणसाला ‘फनस’. मी ‘ळ’ हे अक्षर तिसरी–चौथीपर्यंतच आत्मसात केलं, पण ‘न’ आणि ‘ण’ मधील भानगड सोडवेपर्यंत नववी उजाडली. माझ्या जोडीची काही मुले तर हा फरक कधीच शिकू शकली नाहीत. त्यांना त्याची गरजही वाटली नाही. काही शब्दांचं ही तसंच. लग्नाला ‘लगीन’, रक्ताला ‘रगत’ आणि विहिरीला ‘इर’ म्हणतात. बोलीभाषा आणि पाठ्यपुस्तकातील भाषा यांच्यातील ह्या फरकामुळे माझ्या वर्गातील अनेक जणांचे खूप वांदे व्हायचे.

मी कॉलेजच्या पहिल्या वर्षाला असतानाची गोष्ट. मी कॉलेजच्या प्रवेशद्वारावर उभा होतो. बाजूला वर्गातील एक मैत्रीण कुठेतरी जाण्याच्या गडबडीत होती. मी तिला विचारलं, “कुठे चाललीस?” तिला प्रश्न कळला नाही. “काय?” ती म्हणाली. मी पुन्हा विचारलं, “कुठे चाललीस?” “ओ, कुठे चाललीयेस. चाललीस नाही, चाललीयेस,” ती चाललीयेस शब्दाच्या प्रत्येक अक्षरावर जोर देऊन म्हणाली. मला माझी चूक पटकन कळली. मी अनवधानाने माझ्या बोलीभाषेत जसं बोलतात तसं बोललो होतो. त्यामुळे ते वाक्य त्या बिचाऱ्या ब्राह्मण मुलीला कळलं नाही. तिची काही चूक नव्हती, माझीही काही चूक नव्हती. पण मला खूप अवघडल्यासारखं झालं. तिथून अद्रृश्य व्हावंसं वाटलं.

माझ्या कॉलेजमध्ये सगळे अभ्यासक्रम काही अपवाद वगळता इंग्रजी माध्यमामध्ये होते. पण बरीचशी मुलं मराठी असल्यामुळे मराठी बोलणंही खुप व्हायचं. एका बाजूला इंग्रजी बोलण्याची कसरत करावी लागायची तर दुसऱ्या बाजूला ‘शुद्ध’ (प्रमाण) मराठी. बोलताना माझ्या घरच्या मराठीचा एकही शब्द घुसणार नाही याची दक्षता घ्यावी लागायची. माझं वाचन लहानपणापासून चांगलं असल्यामुळे मला तसा फार त्रास झाला नाही. पण मी बाकी मुलं पाहिली आहेत ज्यांना ‘शुद्ध’ बोलणं, ‘शुद्ध’ लिहीणं हे किती कठीण जायचं/जातं. मला आठवतं चौथीला असताना वर्गातील एका मुलाने ‘माशी’ऐवजी आमच्या बोलीभाषेतला ‘मासकी’ शब्द लिहिला होता उत्तरपत्रिकेत. बाईंनी भरवर्गात त्याचा पेपर वाचून दाखवला होता. सगळी मुलं त्यावर फिदीफिदी हसली होती… मीसुद्धा.

पाठ्यपुस्तकातील मराठी हि एका विशिष्ट अभिजन वर्गाची बोलीभाषा आहे. पण त्यांची बोली, ‘भाषा’ समजली जाते तर इतर सर्वांची मराठी बोलीभाषा. त्यातल्या त्यात आमची बोली प्रमाण भाषेपेक्षा खूप वेगळी नाही. त्यामुळे माझ्या वर्गातील मुलांना जरी पाठ्यपुस्तकांतील भाषेचा त्रास झाला तरी ते जुळवून घेऊ शकले. पण डहाणू किंवा जव्हारसारख्या भागातील लोकांची बोली बरीच वेगळी आहे. तिकडे पाठ्यपुस्तकातील भाषा मुलांना अभ्यासापासून परावृत्त करते. आणि जर शाळेतील शिक्षकही इतर भागातील आणि त्यामुळे स्थानिक बोली बोलता न येणारे असले तर परिस्थिती आणखीच बिकट होते.

मराठीची ही परिस्थिती असेल तर इंग्रजीचं विचारायलाच नको. बरेच विद्यार्थी दहावी बारावी इतकंच काय, पदवीपर्यंत शिक्षण घेतात पण त्यांना इंग्रजीमध्ये एक वाक्यसुद्धा लिहिता किंवा वाचता येत नाही. घरी, गावात, शाळेत इंग्रजी बोलणारं कोणी नसतं. इंग्रजी वर्तमानपत्रे, चित्रपट, गाणी, पुस्तके यांच्याशी दूरदूरचाही संबंध नसतो. इंग्रजी शिकवणाऱ्या शिक्षकांचीच इंग्रजी भाषेच्या बाबतीत बोंब असते. बारावीपर्यंत ठीक असतं पण पदवीसाठी जेव्हा विद्यार्थ्यांना शहरामध्ये जावं लागतं व कॉलेजमधील पूर्ण अभ्यासक्रम इंग्रजीमध्ये असतो त्यावेळी त्यांना त्या परिस्थितीशी जुळवून घेणं शक्य होत नाही. अशावेळी कॉलेजमधील वातावरण ग्रामीण भागातून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे प्रश्न समजून घेऊन त्यांना सामावून घेणारे नसल्यास अनेक मुलांना ड्रॉप लागतात किंवा मुले कॉलेजच सोडून देतात.

माझ्या कॉलेजच्या पहिल्या वर्षात आम्हाला वर्गात पुढे जाऊन ठरवून दिलेल्या विषयावर बोलायला लागायचं. मी माझ्या पहिल्या प्रेझेन्टेशनसाठी चांगली तयारी केली होती, नोट्सही काढल्या होत्या. मी प्रेझेन्टेशनची सुरुवात चांगली केली पण मधेच मला जे बोलायचं होतं त्यासाठी इंग्रजी वाक्य बनवता येईना. मी समोर तसाच ठोंब्यासारखा उभा बराच वेळ. अख्खा वर्ग पाहतोय माझ्याकडे. शेवटी बाई म्हणाल्या की जा जागेवर जाऊन बस, पुन्हा तयारी कर आणि नंतर सादर कर. त्या प्रसंगाने माझा आत्मविश्वास इतका खालावला कि पुढची दोन वर्षे माझं प्रेझेन्टेशन म्हणजे कागदावर लिहिलेलं वाचून काढणं, जे मला मुळीच आवडत नसायचं. पण पुन्हा उत्स्फूर्त बोलण्याची हिम्मत झाली नाही.

अभिजन वर्गातील विद्यार्थ्यांना अशा प्रसंगांना फारच कमी वेळा सामोरं जावं लागतं कारण त्यांच्या घरी बोलली जाणारी भाषा आणि प्रमाण भाषा (किंवा शिक्षणाची भाषा) एकच असते. स्वतःची भाषा सोडून एक दुसरी, वेगळी प्रमाण भाषा किंवा परदेशी भाषा शिकण्याचं अधिकचं ओझं केवळ बहुजन विद्यार्थ्यांच्या डोक्यावर लादलं जातं. आणि त्यामुळे जिथे भाषा हे शिक्षण घेण्याचं एक केवळ माध्यम असायला हवं, तिथे ते एक ‘अभ्यास’, चिंता करण्याची गोष्ट बनून जातं. शाळेचा अभ्यासक्रम अभिजन वर्गाला डोळ्यासमोर ठेवून बनवला जातो. कॉलेजमधील वातावरणावरसुद्धा ह्या अभिजन वर्गाचीच छाप असते. त्यामुळे चांगलं शिक्षण घेऊन शाळा-कॉलेजांमधून बाहेर पडायचं असेल तर अभिजन वर्गासारखं बोला-लिहायला शिका, नाहीतर फुटा अशीच परिस्थिती असते. ही परिस्थिती जोपर्यंत बदलत नाही तोपर्यंत आपल्या शिक्षणव्यवस्थेची गुणवत्ता वधारणार नाही.

(हा लेख प्रथम ‘आगाज’ नियतकालिकाच्या ऑगस्ट–ऑक्टोबर २०१७ च्या अंकात प्रसिद्ध करण्यात आला होता.)

Advertisements

दिवास्वप्ने

खरंच, स्वप्नं खूप चांगली असतात
विशेषतः जागेपणी पाहिलेली
शेवटपर्यंत साथ देतात ती आपल्याला
कारण भाबडी असतात ना ती
मृगजळाच्या मागे धावणाऱ्या हरणासारखी
जगाचे बंध नाही मानत ती
वा समाजाची ढोंगी नैतिकता
म्हणून रमतात ती
स्वप्नांतल्या बंगल्यात
रचत इमले हवेत
असं नाही कि माहित नसतं त्यांना
हवेतच विरणार आहेत हे हवामहाल
पण कळून चुकलेलं असतं त्यांना
स्वप्नांतले बंगले केव्हाही बरे
आग लागलेल्या सच्च्या झोपडीपेक्षा

चकवा

ही वाट जाते
स्मशानाकडे
जिथे देहाची राख होते
जे खरं तर खूप बरं असतं
आयुष्याच्या राख्ररांगोळीपेक्षा
किंवा जेव्हा कळतं
आयुष्य एक झाड आहे
किंवा त्या झाडावर बसलेला पारवा
अथवा त्या पारव्याचं गळालेलं पिस
स्वच्छंदी?
छे
वाऱ्याच्या मर्जीने पळणारं
कधी आकाशात
तर कधी कंत्राटदाराची BMW जिथून कधीही धावत नाही
अशा एखाद्या रस्त्यावरच्या खड्ड्यात
म्हणे आयुष्य सुंदर असतं
असेलही कदाचित
मातीच्या मडक्यासारखं
कुंभार झिजून ज्याला आकार देतो
आणि मग जे जातं कुणा श्रीमंताच्या घरी पाणी पाजायला
नी मग जातं फुटून एक दिवस
जेव्हा भरतो त्याचा घडा
कारण शेवटी ही वाट
छे
चकवाच तो
स्मशानाकडे नेणारा
आणि मर्जीही वाऱ्याची

एवढंच हवाय मला

तू चंद्र, तू वारा
तू निरभ्र आकाशातील स्वच्छंद तारा
तू मोह, तू माया
तू स्वप्न-पुष्पांच्या गलबल धारा

तू निर्बंध गंध
तू कविमनाचा पसारा
तू खळखळ उत्कट झरा
तू पहिल्या पावसानंतरची धरा

म्हणणार नाही मी यातलं काही
वाटल्यास नको म्हणूस कवी
नाही तू माझा चंद्र, ना तारा
मला फक्त “तू”च हवी

उगाच नको शब्दांचे अवडंबर
ना मृगजळी स्वप्नांचा झुला
गरजेला शब्द दोन समजुतीचे
एवढंच हवाय मला

निरागसतेच्या शोधात

चंद्र अंधुक होता
रात्र शुभ्र होती
आठव ते दिवस
भावंडं होते सोबती

आंबे कच्चे होते
कच्ची होती बोरे
केळे फक्त फळ होते
फक्त ‘मुले’ होती पोरी-पोरे

ताटात नव्हती भाजी
वा कधी भाकरी
मार्क्स अजून जन्मला नव्हता
नव्हती झाली फ्रेंच राज्यक्रांती

वंशज होतो सुदामाचा
थाट मात्र हरिश्चंद्राचा
रुपये अजूनही आणे होते
तरीही नव्हते काही उणे

मी आणि माझी पाखरे
उडण्यास मोकळं होतं आकाश
पंख स्वच्छंद होते
बुध्द्धास अजूनही होता अवकाश